„Dyktator”, czyli gdy świat składa się tylko z kwadratów

30 grudnia

„Dyktator”, czyli gdy świat składa się tylko z kwadratów

Pewnego dnia rodzi się dziecko. Frank (to znaczące nawiązanie) mu na imię. Chłopiec ciemnowłosy, drobny jak zapałka i zafiksowany na punkcie kwadratów. W jego wizji świata mogły istnieć tylko one, w jego otoczeniu nie było miejsca na trójkąty, koła i prostokąty. Bo tak. Oto punkt wyjścia doskonałej książki obrazkowej o wszystko mówiącym tytule „Dyktator”, którą słowem i grafiką opowiedział hiszpański (to również ważne) twórca Ximo Abadia. 

Jak już pewnie się domyśliliście, historia inspirowana jest postacią generała Franco, ale tak naprawdę nie ma to znaczenia. Autorowi udało się nadać tej opowieści symboliczny, uniwersalny wydźwięk, co podkreśla również polska wersja tytułu (w oryginalnej i anglojęzycznej pojawia się imię). Postać tego konkretnego Franka to uosobienie wszystkich tyranów tego świata. Tych, którzy byli, tych, którzy żyją dziś i tych, którzy dopiero się narodzą. 

Symbole, znaki, które wykorzystuje Abadia, i w warstwie słownej, i w obrazie, są proste jak budowa cepa, nieprzeładowane, minimalistyczne. Dzięki temu jak ten cep młócą mózg odbiorcy doskonale, mocno, trafiają w czuły punkt. Pokazanie istoty dyktatury, jej przyczyn i - co uderzyło mnie najbardziej - jej efektów na zaledwie kilkunastu stronach, w tylko kilkunastu zdaniach i grafikach to naprawdę mistrzowska umiejętność. 

Co więcej, dzięki tej prostocie przekaz zrozumieją nie tylko starsi, dojrzali odbiorcy. Mimo obrazkowej formy nie jest to pozycja dla maluchów, ale już ciekawe świata i zadające multum pytań o to, co się dzieje i w Polsce, i na świecie, siedmiolatki nie będą miały problemów ani z interpretacją przedstawionej w książce historii, ani z jej oceną. A jeśli nawet? Cóż, to książka, która stanowi doskonały punkt wyjścia do rozmowy, do dyskusji, impuls do przemyślenia pewnych spraw, a przede wszystkim do uważniejszego przyglądania się światu. Potencjalni dyktatorzy nie przylatują do nas z kosmosu, żyją dookoła nas, spotykamy ich w szkole i na podwórku, w pracy, a może i w domu. Tylko splot okoliczności, czasami przypadek decydują, czy dyktatorskie zapędy w pełni się rozwiną. 

Geometryczne metafory znajdują swoje odbicie w równie zgeometryzowanym obrazie. Abadia wykorzystuje proste kształty, linie, figury, symetrię i kontrast. Multiplikuje, powiela, przetwarza. Efekt momentami uzyskuje wręcz wstrząsający. Spójrzcie choćby na rozkładówkę, na której przedstawiono tysiące ludzi, którzy poszli do ziemi. Tysiące nienormatywnych, zakazanych postaci zobrazowanych w formie wykluczonych ze społeczeństwa trójkątów, kół i prostokątów. Zakopanych. Za każdym razem, gdy na nią patrzę, mam dreszcze. Przejmujące.

Podobne wrażenie wywiera na mnie przedstawienie dyktatora jako bawiącego się chłopca, przez całe życie niedojrzałego i okrutnego do końca, aż zabrała go śmierć.  

Kompleksy, lęk przed tym, czego nie znamy, przekonanie o własnej nieomylności i jeden cel - świat urządzony na własną modłę - to to, czym żywi się dyktatura. Każda. Zawsze. Zastraszanie, eliminowanie inności, strach i zniewolenie to środki, by utrzymać się u władzy. W tej książce jednak jest coś więcej, moment, w którym dyktator odchodzi. Nie ma go i już. Czy na pewno? Zostają bowiem ludzie, część z nich jednak tkwi w stanie zbiorowej amnezji. W tym kontekście opowieść ta może być odczytana jako przestroga, jako przypomnienie tego, co chciałoby się ze wstydu lub ze strachu przed odpowiedzialnością gdzieś głęboko zakopać.  

Tak się nie da. Jeśli chcemy żyć w świecie pełnym kwadratów, prostokątów, kół i trójkątów, ciekawym, rozwijającym, różnorodnym i tolerancyjnym, musimy być czujni. Mówić, pamiętać. Niestety, wolność to krucha idea, delikatna wartość. Trzeba o nią dbać, gdyż bez niej nie ma nic. Im wcześniej zaczniemy mówić o tym dzieciom, tym lepiej. Wspólna lektura „Dyktatora” to dobry, mocny i poruszający początek. 

DYKTATOR
Tekst i lustracje: Ximo Abadia
Tłumaczenie: Tomasz Pindel
Wydawnictwo: Format
Data wydania: 2020
Oprawa: twarda
Liczba stron: 56
Format / forma: klasyczny A4
Sugerowany wiek: 7+ (według wydawcy 5+)

Czytaj więcej »

„Dziura”, czyli gra formą dla każdego

25 listopada

„Dziura”, czyli gra formą dla każdego

Książka zagadka, eksperyment, zabawka, niespodzianka, przewrotna opowieść graficzna dla czytelnika w każdym wieku, która bawi, gra z naszą wyobraźnią, pokazuje niezwykłość rzeczy zwykłych i zahacza o całkiem poważne tematy egzystencjalne. Intryguje nie tylko treścią, ale przede wszystkim formą. Oto „Dziura” nowela graficzna autorstwa Øyvinda Torsetera. 

Historia jest prosta, wręcz banalna. Oto pewien humanoidalny stwór po przeprowadzce do nowego lokum podczas rozpakowywania kartonów odkrywa na ścianie dziurę. Dziwny otwór, wkurzający, utrudniający życie, który nie daje spać po nocach. Skrawek czegoś, co nie pasuje, burzy harmonię. Intruz. W dodatku zachowujący się jak stalker pojawiający się w najmniej oczekiwanych miejscach.

Bohater przygląda się dziurze, bada ją, innym razem próbuje ignorować jej obecność. Nic z tego. Dziura jest. Zawsze w centrum. Nie wiadomo po co. W końcu zostaje zapakowana i wywieziona do laboratorium. Wędruje po mieście. Zostaje poddana testom. I tyle fabuły. 

Najciekawszy jednak w tej pozycji jest sam sposób przedstawienia tych pozornie banalnych wydarzeń, przemyślana, konsekwentna forma, która przenika wszystkie poziomy. Od okładki poprzez papier, sposób wydania po kreskę. Wszystko współgra tu z treścią, tworzy z nią spójną, artystyczną całość.

Już sam wybór materiału, z którego wykonano okładkę, znaczy. Surowa, ekstremalnie gruba przypomina zwykły przeprowadzkowy karton. Dodatkowo szyty grzbiet oklejony został żółtym papierem kojarzącym się z zabezpieczającą taśmą. Na samym jej środku wzrok przyciąga niewielki otwór, idealne koło. To ono dosłownie przenika przez wszystkie strony, łączy koniec z początkiem, początek z końcem. Zawsze w centrum. Co więcej, tytułowa dziura jest namacalna, prawdziwa. Tę książkę można przejrzeć na wylot w pełnym tego słowa znaczeniu. 

W środku dominuje równie ascetyczna kreska i bardzo ograniczona paleta barw - schematyczne rysunki urozmaicają plamy żółci, błękitu i brązu w odcieniu pakowego papieru. 

Komiksowa narracja prowadzona za pomocą całostronicowych kadrów z reguły pozbawionych słów (dymków) sprawia, że historię ogląda się jak wciągający film animowany. Trochę thriller, trochę komedię. Pamiętacie słynną kreskówkę La linea, w której to z jednej kreski powstaje ludzik przeżywający różne perypetie? Tu znajdziecie ten sam klimat. Lubicie zabawnych czeskich Sąsiadów? Trochę tej slapstikowej atmosfery czuć również w tej książce. Zwróćcie również uwagę na tło, na miasto i twarze ludzi, a przede wszystkim na kolejne wcielenia dziury.

Zastanawiam się, kto tak naprawdę jest głównym bohaterem tej opowieści. Czy dziwny człek przypominający nieco naszą swojską Brombę? Czy może raczej tytułowa dziura, która wcale nie zachowuje się biernie? Kto tu rozdaje karty? Na kim skupić uwagę? A może klucz stanowi relacja pomiędzy nimi, reakcje, zachowania? 

W „Dziurze” najbardziej przemawia do mnie gra konwencją książki obrazkowej i powieści graficznej oraz wyjątkowa spójność. Każdy element został precyzyjnie przemyślany, dopasowany w punkt, nie ma tu rzeczy zbędnych. I ta perfekcyjna forma prowokuje czytelnika do własnych rozważań, do szukania drugiego dna, znaczeń ukrytych gdzieś tam w dziurze, obok niej, w interakcji otworu z bohaterami. Tutaj panuje pełna swoboda zależna od doświadczeń odbiorcy, otwiera się przestrzeń indywidualnej wyobraźni. Taka przewrotność i kontrast pomiędzy konsekwentną budową książki a nieograniczonymi możliwościami interpretacji jej przesłania. 

Trudno również określić precyzyjnie wiek potencjalnego odbiorcy. Chyba jest to wręcz niemożliwe, każdy bowiem znajdzie w tej pozycji coś dla siebie. Formę, przekaz, intrygę, humor, metaforę. A najmłodsi po prostu mogą się dobrze bawić, śledząc domowe i miejskie wędrówki dziury.

DZIURA
Scenariusz i ilustracje: Øyvind Torseter
Tłumaczenie: Justyna Czechowska
Wydawnictwo: Format
Data wydania: 2020
Liczba stron: 64
Oprawa: bardzo twarda, bardzo
Format / forma: minimalistyczny picturebook
Sugerowany wiek: dla każdego

Czytaj więcej »

„Lis i rower” i „Lis, sąsiad i nasza planeta”, czyli życie, rzeczy i cała reszta

10 listopada

„Lis i rower” i „Lis, sąsiad i nasza planeta”, czyli życie, rzeczy i cała reszta

Czasami pojawiają się takie książki, których człowiek się nie spodziewa. Miały być lekkie, przyjemne, ewentualnie z jakimś tam drugim dnem (ale nie za głębokim). Po prostu sięgasz po ładną książkę dla młodszych, spodziewasz się ciekawej formy, mądrej treści. Otrzymujesz to, jak najbardziej. Ale w pakiecie dostajesz historię, która wali jak młot. W dorosłego. W emocje, w to, co gdzieś głęboko w duszy gra. Taki właśnie jest „Lis i rower”. Druga z opowieści - „Lis, sąsiad i nasza planeta” - również dotyczy rzeczy ważnych, jednak jej wydźwięk jest bardziej konkretny, osadzony tu i teraz, mniej metaforyczny.

Autorski tandem (FibreTigre - treść, Floriane Ricard - grafika) stworzył pozycje, które opowiadają i poprzez tekst, i obraz historie skierowane do czytelnika w niemal każdym wieku. Obie łączy główny bohater - uroczy lis w koszulce w paski, postać, której sposób widzenia świata ujmuje. Jego prostoduszność, czasami ocierająca się o naiwność, pozwala pokazać to, czego w codziennym życiu nie dostrzegamy - nasze ludzkie przywary, otaczające nas absurdy, ale nie tylko. Obie książki skupiają się na sprawach fundamentalnych choć z nieco innych poziomów, zmuszają czytelnika do refleksji nad tym, co ważne w ogólne, i tym, co ważne w szczególe.

„Lis i rower” zaczyna się niewinnie. Lis mieszka w lesie. Czuje się samotny. W oddali widzi tętniące życiem miasto. Staje więc na dwóch łapach. Znajduje opuszczony dom. Wprowadza się. Poznaje Sąsiada. Sąsiad pracuje jako kurier. Rowerowy. Kilka razy prosi Lisa o pomoc. Lis okazuje się świetnym rowerzystą. Sąsiad proponuje Lisowi udział w nieco dziwnym wyścigu. Mistycznym. Lis się zgadza. Przyjaciele ruszają w drogę. I tym momencie zaczyna się najbardziej fascynująca część książki, relacja z wieloetapowego wyścigu, w którym wszystko zdarzyć się może, którego ukończenie wydaje się niemożliwe, a wielu po drodze po prostu ginie.

Tak naprawdę ta historia zawieszona w surrealistycznej rzeczywistości pomiędzy jawą i snem to minimalistyczny traktat filozoficzny, przypowieść, której główny temat stanowi istota istnienia. I choć metafora życia jako wyścigu wydaje się już trochę zgrana, w tym przypadku autorom udało się znaleźć w niej świeże obszary, nowe, współczesne znaczenia. 

Konstrukcja wyścigu jest klasyczna. Niczym początkowo nie zaskakuje. Mamy start, kolejne etapy, gdzieś tam w oddali majaczy meta. Jak w życiu. Wydarzenia i emocje, które towarzyszą rywalizacji także nie różnią się zbytnio od standardowych. Pojawiają się trudności, momenty zwątpienia i we własne siły, i w sam cel wyścigu. Zdarzają się chwile wytchnienia, gdy rower niemal sam podąża wytyczonym szlakiem. Jest i radość, szalona zabawa, jest i smutek, zaduma. Wyścig jednak to przede wszystkim ciągła walka z własnymi słabościami, z wyzwaniami. W tym wydaniu to także stawienie czoła niemożliwemu, przekraczanie siebie. Dosłownie, gdyż trasa wiedzie i pod wodą, i na Księżyc, i w nieskończoności.

Abstrakcyjna, metaforyczna opowieść wykorzystuje i w warstwie tekstu, i obrazu absurd i symbolikę. Niby czytelną, ale raczej dla starszego czytelnika. Skojarzenia, aluzje także odnoszą się do świata dorosłych. To nawet nie jest zwykłe puszczanie oczka, jakieś drobnostki tu i ówdzie upchane, to osadzenie akcji w rzeczywistości, którą zrozumie raczej wyrobiony odbiorca. Bardzo to cenię. Dzięki temu zyskujemy głęboką, wciągającą przypowieść.

Wielki plus przyznaję za lekkie obśmianie motywacyjnych hasełek i coachingowych sztuczek. Oddychanie jest dla mięczaków. Yee!

Główny bohater, Lis, różni się od pozostałych uczestników wyścigu. Jednocześnie zauważa oraz rozumie i mniej, i więcej. Gdy czegoś nie pojmuje, w przeciwieństwie do innych kolarzy pyta, nie pędzi na oślep. Dziwi się niektórym ludzkim zachowaniom. Postrzega świat prosto, świeżo, dzięki temu widzi rozwiązania, które inni pomijają. Słowem nie filozofuje, działa, choć nie odbiera świata bezrefleksyjnie, a wręcz przeciwnie. Jego refleksja o świecie, obdarta z ludzkich schematów, wpływu życia w takim właśnie ciągłym wyścigu, w automatycznym pędzie ku nie wiadomo czemu, zyskuje bowiem inny wymiar. To perspektywa dziecka, który nie rozumie, dlaczego kurier sam sobie nie może przywieźć przesyłki, dla którego wszystko jest jednocześnie proste i skomplikowane.

Fabuła kolejnej części - „Lis, sąsiad i nasza planeta” - nie koncentruje się na metaforze, tu pojawia się konkret, świat, który trzeba uratować, wyzwanie, które znów wymaga działania. Nie gadania, nie filozofowania, a po prostu czynu. W trzech krótkich opowiastkach autorzy rozprawiają się bowiem z trzema bolączkami współczesnego świata - jednorazowością rzeczy, ludzkim konsumpcjonizmem i zanieczyszczeniem środowiska. Ekologiczne przesłanie przedstawiono w czytelny sposób, bez zbędnego moralizowania, wartościowania. Nikt tu nie grozi paluszkiem, ale czytelnik i tak wie, co jest właściwe, a co raczej nie.

Lis po raz kolejny dziwi się światu, dostrzega absurdy ludzkiego zachowania.  Po co wyrzucać rower, który choć zepsuty, może zostać naprawiony? Dlaczego ludzie wcale nie są szczęśliwsi, gdy koncentrują się na dobrach materialnych? Czy nadmiar rzeczy może przytłoczyć? Wreszcie - czy piękno jednego ogrodu jest warte zatrucia środowiska gdzieś dalej? Czy możemy bezkarnie dbać tylko o to, co tuż przy nas?   

To dziś jedne z najważniejszych tematów i cieszę się, że coraz częściej pojawiają się także w książkach przeznaczonych dla młodszych czytelników. Szczególnie ujął mnie pierwszy rozdział, na przykładzie którego łatwo pokażemy dzieciom, jak istotna z punktu widzenia środowiska jest trwałość rzeczy, że prawdziwy problem to nie tylko segregacja śmieci (o tym pisano już wielokrotnie), ale ich ilość (to wielu pomija). Jednorazowość wszystkiego - od sprzętu AGD po zabawki - to zmora współczesności. A wystarczy „leczyć je (rzeczy), by mogły dalej żyć”. Lis przywdziewa pelerynę superbohatera, który ratuje zepsute przedmioty, daje im drugą szansę, a planecie oddech. 

W drugiej opowiastce Sąsiad dostaje górę pieniędzy. Za nic. Okazuje się, że ta góra pieniędzy może zmienić każdego, także Sąsiada, który przecież jest bardzo inteligentny. Ogarnia go konsumpcyjny szał. Im więcej kupuje, tym mniej potrzebnych rzeczy wśród tych zakupów się znajduje. Lisa pieniądze jednak nie uszczęśliwiają. Nie da się za nie kupić przyjaciół. Okazuje się, że na dłuższą metę ludzie także nie znajdują radości w ciągłym wydawaniu. Czy świat wróci do równowagi? Nie zdradzę. Sprawdźcie sami.

W trzeciej części Lis i Sąsiad muszą uratować przyrodę przed zabójczymi konsekwencjami działania Sąsiada. Bezmyślnymi, egoistycznymi, choć oceny takie w tekście się nie pojawiają wprost. Lis jednak lepiej niż jego ludzki przyjaciel rozumie, że przyroda to jeden ekosystem, w którym wszystko wpływa na wszystko. Boi się, że super środek naprawdę zabije wszystko prócz kamieni, tak jak w instrukcji. Rusza więc przyrodzie na ratunek.

Zdawałoby się, że to człowiek powinien być tym mądrzejszym, przewidującym, świadomym konsekwencji swoich działań. Nic z tego. To Lis prowadzi Sąsiada za rękę, pokazuje mu to, co jest ważne, jest przewodnikiem po świecie. To Lis wykazuje empatię, wie, że podstawą jest równowaga i spójność pomiędzy tym, co deklarujemy, a co tak naprawdę realizujemy. Przecież jesteśmy inteligentni. Podobno. Tak mówi Lis.

Obie pozycje łączy absurdalny humor i oryginalna, charakterystyczna kreska - spójna, lakoniczna jak tekst. To niby tylko ulotne maźnięcia markerem, plamy akwareli, trzy kolory, mnóstwo przestrzeni i światła, a gdzieniegdzie czytelne symbole, które dzięki minimalistycznemu tłu jeszcze bardziej znaczą. W pierwszej części klimatu dodaje czcionka imitująca ręczne pismo. Jako że to właśnie Lis pełni funkcję narratora, mamy wrażenie, że czytamy jego własne zapiski, rodzaj pamiętnika. 

„Lis i rower” nie należy do opowieści oczywistych i przewidywalnych, w których na pierwszy plan wysuwa się akcja. Tytuł mnie zmylił, ale lubię takie zaskoczenia. Tę książkę się kontempluje, analizuje, szuka w niej sensu i drugiego dna. Zatapia się w niej jak w poezji. Przesiąka się emocjami. Ze względu na złożoność metaforyki, emocjonalny ładunek polecam ją raczej dojrzalszym czytelnikom - starszym nastolatkom, dorosłym. To artbook, filozoficzna powiastka z niebanalną grafiką i trafiającym w punkt, lakonicznym, ale bogatym w treść, poruszającym tekstem. Przypomina mi jedną z moich ulubionych książek obrazkowych „A ja czekam” (tekst: Davide Cali, ilustracje: Serge Bloch). Ten sam kaliber, ta sama jakość wykonania. Nawet format zbliżony.

„Lis, sąsiad i nasza planeta” trafi za to i do młodszych. Ciekawa kreska, zabawny tekst, wciągająca narracja i mądre, niezwykle aktualne przesłanie. Czy można chcieć czegoś więcej? Tak. Kolejnych opowieści z życia Lisa i Sąsiada. Dla różnych grup wiekowych.

LIS I ROWER
Tekst: FibreTigre
Ilustracje: Floriane Ricard
Tłumaczenie: Dorota Hartwich
Wydawnictwo: Format
Data wydania: 2020
Oprawa: twarda 
Liczba stron: 248
Format/forma: prostokąt w poziomie
Sugerowany wiek: 10+

LIS, SĄSIAD I NASZA PLANETA 
Tekst: FibreTigre
Ilustracje: Floriane Ricard
Tłumaczenie: Dorota Hartwich
Wydawnictwo: Format
Data wydania: 2020
Oprawa: twarda
Liczba stron: 100
Format/forma: klasyczna książka
Sugerowany wiek: 6+

Czytaj więcej »

„Bruno. Chłopiec, który nauczył się latać”, czyli marzyciel z bławatnego sklepu

13 lutego

„Bruno. Chłopiec, który nauczył się latać”, czyli marzyciel z bławatnego sklepu

„Nie wiem, skąd w dzieciństwie dochodzimy do pewnych obrazów o rozstrzygającym dla nas znaczeniu. Grają one rolę tych nitek w roztworze, dookoła których krystalizuje się dla nas sens świata. Do tych obrazów należy jeszcze u mnie obraz dziecka niesionego przez ojca przez przestrzenie ogromnej nocy, rozmawiającego z ciemnością. (…) Takie obrazy stanowią program, statuują żelazny kapitał ducha, dany nam bardzo wcześnie w formie przeczuć i na wpół świadomych doznań. (…) wyznaczają artystom granice ich twórczości.”¹ - pisał w liście do Witkacego Bruno Schulz. Ten obraz wykorzystały również autorki książki obrazkowej „Bruno. Chłopiec, który nauczył się latać”, onirycznej biografii autora „Sklepów cynamonowych” stworzonej z myślą o młodszych odbiorcach.

Bez wątpienia to piękna książka. Nadia Terranova odpowiedzialna za tekst i Ofra Amit, twórczyni niesamowitych ilustracji, stworzyły wielowarstwową, nasyconą symboliką opowieść, która wgniata w fotel. Co więcej, autorki dokonały niemożliwego - udało im się na zaledwie kilku stronach oddać klimat Schulzowskich opowiadań i grafik - pełnych znaczeń, pięter interpretacyjnych, po których porusza się czytelnik i w zależności od swojej wiedzy i doświadczenia szuka sensów. Wykorzystały do tego najbardziej charakterystyczne dla prozy Schulza tropy, trochę je upraszczając, sygnalizując jedynie ich ważność. Oprócz wspomnianej już kluczowej postaci ojca - demiurga, który zamieszkuje świat snu, pojawia się między innymi jego antagonistka - służąca Adela, niestrudzona obrończyni świata materii, dosłowności, tego, co rzeczywiste, namacalne. Bruno lawiruje pomiędzy jednym i drugim poziomem.

Autorki nie dodają zbędnych treści, uzupełniają jedynie opowieść o tragiczne losy Brunona Schulza z czasów wojny. Historia dzieciństwa pisarza utkana została z tego, co znajdziemy w jego twórczości. I tekst, i obrazy nawiązują zarówno klimatem, jak i treścią do wszystkich dzieł artysty, nawet do grafik z „Xięgi bałwochwalczej”. Jedyne, z czego oczyszczono przekaz ze względu na wiek odbiorcy, to erotyka. Jest niewinna zmysłowość, ale brakuje jej seksualnego podtekstu.  

Dialog z oryginalnymi pracami Schulza odbywa się nie tylko w warstwie treści, tropów, znaków. Przenika on również samą strukturę tekstu i obrazu. Zarówno pisarka, jak i ilustratorka z wyczuciem wykorzystują poetykę snu, zacierają granice pomiędzy rzeczywistym i symbolicznym, realnym i zmitologizowanym. To opowieść o nieustannym przeobrażaniu się, tworzeniu, o plastyczności materii. Mały Bruno obserwuje zatapianie się ojca w kolejnych wcieleniach, jego bycie w niebyciu dla świata. Fascynuje go szczególnie postać ojca-ptaka, wolnego, funkcjonującego w przestrzeni bez ograniczeń. Bycie takim, jak ojciec, to marzenie chłopca. Niestety, lot uniemożliwia jego zbyt duża głowa, jeden z symboli obcości, inności, niedopasowania do świata. Tytuł sugeruje jednak, że bohaterowi w końcu się udało. Przewrotnie, metaforycznie. Ci, którzy już znają biografię Schulza, mogą się domyślić dlaczego.

Jeszcze większe wrażenie niż tekst wywierają ilustracje Ofry Amit. Przygaszone, ziemiste kolory, sepia kojarzą się z zakurzonym sklepem bławatnym, z odrealnionym światem, w którym forma to rzecz umowna. W tym przykurzeniu, zaduchu skrywa się jednak lekkość - surrealistyczny lot, oraz radość symbolizowana przez przedstawione nieco teatralnie kolejne przeobrażenia ojca. Te pozytywne elementy znikają definitywnie wraz z ostatecznym zaginięciem Jakuba Schulza. Zostaje tylko pustka, mrok i powracający wciąż refren „DAREMNIE. BEZ POWODZENIA. NA PRÓŻNO.” Kończy się dzieciństwo. Obrazy wypełniają cienie i budzące grozę oficerki, zaczyna się droga ku śmierci Brunona, ku destrukcji pewnego świata.

Dodatkowym nośnikiem znaczeń wykorzystywanym w książce jest także typografia. Niektóre treści podkreślane są poprzez zmianę wielkości czcionki, użycie wersalików. Innym razem litery układają się w kolejne obrazy lub części składowe głównej ilustracji. Każdy element jest istotny, nawet brak wyklejki, nawet wyjątkowo gruba, tekturowa okładka.

Opowieścią rządzi tu niedopowiedzenie, które czytelnik może rozwijać w sposób zależny od swojej wiedzy i o historii, i o samym Schulzu, i o jego twórczości. Nawet śmierć nie została nazwana wprost, to zniknięcie, tajemnica, zawieszenie. Lubię ten klimat, sprzyja on refleksji, zadumie, umożliwia całkowite zanurzenie się w historii, prywatny, intymny lot obok ojca i syna. Niestety, wiele faktów (choćby kwestia nazistów, Zagłady i samej śmierci Schulza) i jeszcze więcej symboli, znaków może być nieczytelna i nieoczywista dla młodszych odbiorców. Z tego też powodu sugerowany przez wydawcę wiek potencjalnych czytelników  (9+) wydaje mi się trochę zbyt niski, by w pełni docenić lekturę. Owszem, można potraktować tę opowieść jako poetycką, pełną tragizmu historię  pewnego chłopca, traktat o poczuciu obcości i odmienności. Tak po prostu. Bez pełnego biograficznego kontekstu. Nie traci ona przy tym na pięknie, na jakości, ale mam wrażenie, że można coś utracić, a te niedostępne poziomy sensów są zbyt wartościowe, by było warto. Lepiej chwilę poczekać. 

Dodatkowy problem dotknął nas już wielokrotnie. Prozaiczny. Intrygująca postać, tajemnicza, zagadkowa. Ciekawa forma. Chcesz wiedzieć więcej, pragniesz zrozumieć głębiej, poznać twórczość i odbijasz się. Jesteś o te kilka lat za młody, by przetrawić choćby „Sklepy cynamonowe”. Powtórzę więc - lepiej chwilę poczekać. Te dwa, trzy lata.

Mnie samą „Bruno. Chłopiec, który nauczył się latać” zachwycił. Dorosłym i nastoletnim wielbicielom prozy Schulza, ludziom, których fascynuje ta pełna sprzeczności postać bez żadnej wątpliwości bardzo polecam. A ja po raz kolejny lecę zanurzyć się w „Księdze listów”, dzięki której odkryłam Brunona Schulza - człowieka, który próbował nauczyć się latać. 

1. Bruno Schulz, Księga listów, Wydawnictwo Literackie, 1975, s. 63

BRUNO. CHŁOPIEC, KTÓRY NAUCZYŁ SIĘ LATAĆ

Tekst: Nadia Terranova

Ilustracje: Ofra Amit

Tłumaczenie: Joanna Wajs

Wydawnictwo: Format

Data wydania: 2016

Liczba stron: 44

Oprawa: kartonowa

Format/forma: picturebook

Sugerowany wiek: według wydawcy 9+, w przypadku dolnej granicy Mamobab ma wątpliwości, górnej brak

Czytaj więcej »

„Bangsi”, czyli niedźwiadek, troll i wioska wikingów

10 stycznia

„Bangsi”, czyli niedźwiadek, troll i wioska wikingów

Najzimniejsza z zim. Mroźny klimat, nieskazitelnie czysty krajobraz północy. Bezkres śniegu i lodu, czyli tego, „co jest nad nami i przed nami, i z tyłu, i z prawej, i z lewej strony”. Biel wszędzie, aż po horyzont. W takiej magicznej, rzadko dziś spotykanej pod naszą szerokością geograficzną, scenerii Hubert Klimko-Dobrzaniecki umieszcza akcję trochę nietypowej opowieści „Bangsi”.

Przyznam szczerze, że najbardziej w tej pozycji cenię jej wyjątkową oprawę graficzną. Minimalistyczną, pozornie prostą, a jednocześnie stylową i świetnie wpisującą się w samą opowieść. Zachwyca już sama okładka, twarda, kartonowa z wyciętymi literami tytułu, spod których prześwituje jasnoszara wyklejka ze śnieżkami. Rozczulają łagodne, zaokrąglone brzegi. Ciekawy efekt daje nietypowy szarozielony kolor czcionki. Wielka szkoda, że na okładce nie znalazło się nazwisko autorki projektu graficznego, Julity Gielzak.

Dość specyficzne ilustracje Marcina Dopieralskiego dobrze oddają śnieżny, zimowy klimat tej historii. Na pełnych światła stronach nakreślone czarną kreską postaci i elementy scenografii przyciągają i dopowiadają opowieść. Wszystko wydaje się tu być miękkie, puszyste jak śnieg, dominują obłe kształty. Z wyczuciem oddane są także emocje i uczucia towarzyszące bohaterom - miłość, przywiązanie, ciekawość, niepokój. I te szczegóły! Charakterystyczne dla tamtych rejonów dachy budynków porośnięte trawą. Wzrok owcy patrzącej spode łba na pewnego wikinga. Mina Trolla w ostatecznej rozgrywce.

Przejdźmy do treści. Tytułowy Bangsi to mały niedźwiadek polarny, który przez podstępnych ludzi zgubił w Bezkresie swoją mamę. W wyniku różnych zbiegów okoliczności zwierzak trafia na wyspę Grimsey do  sympatycznej osady Wikingów wygnanych z Norwegii za to, że myli zęby, i staje się niemal członkiem rodziny Grimura, który zamiast rogatego hełmu na głowie nosi metalowy czajnik. Życie w wiosce płynie powoli, trochę sielankowo. Opowiada się tu bajki, popija zdrową herbatkę ziołową (nie tylko) i delektuje suszonymi rybami. Do czasu. Gdyż na wyspę w pewnym momencie pada blady strach. 

Bangsi to przede wszystkim opowieść o miłości, rodzinie i przyjaźni. Postawy bezinteresowne, szlachetne przewijają się przez całą historię. Taka jest i miłość matczyna, i (trochę ryzykanckie) poświęcenie się dla dobra wspólnoty, i zaskakująca pomoc udzielona przez ludzi Bangsiemu. Ludzie w świecie niedźwiedzi są przecież wyłącznie źli, spotkanie z nimi oznacza śmierć, gdyż człowiek chce futer i sadła. A tu niespodzianka. Zdarzają się tacy, którzy wcale tego nie potrzebują, wręcz przeciwnie. Choć ogólny przekaz jest jak najbardziej pozytywny, trochę zabrakło tu pokazania, że eskimoscy myśliwi nie byli okrutni tak ot, bez powodu. Motywowała ich przecież biologia i instynkt przetrwania. 

Autor porusza również temat skutków nałogu, który wyniszcza nie tylko jednostkę - tu uzależnionego od hazardu wikinga Lali, ale i zagraża istnieniu całej społeczności. Pojawia się także kościół i refleksje na temat religii. Czy wnoszące coś do fabuły? Z mojej perspektywy nic, choć doceniam delikatne, nienachalne podejście do zagadnienia. 

Znający kulturę islandzką jak własną kieszeń Klimko-Dobrzaniecki buduje swą opowieść trochę przewrotnie. Pokazuje nie tylko lokalny koloryt wioski wikingów (suszone śledzie, wełniane sweterki itd.), zawieszonej pomiędzy światem tutejszego folkloru (trolle) a nowożytnością (religia chrześcijańska). Przekształca również klasyczne baśniowe motywy zagadki i zakładu. Z tym złym oczywiście. I doskonale udaje mu się oddać zimową atmosferę opowieści. Jednocześnie mroźną i ciepłą.

W tej nieco absurdalnej historii odnajdziemy także dużo sympatycznego, bezpiecznego humoru. Niestety, o ile banicja za mycie zębów rozśmieszy już przedszkolaka, to dyskusja o zamianie wina w ocet może dzieci po prostu nudzić.

Z drugiej strony to książka opowiadająca również o dorastaniu, poznawaniu świata, nauce odróżniania tego, co dobre, od tego, co złe. Autor nie stroni więc od poważnych pytań, które zadaje ciekawski niedźwiadek. Odpowiedzi jednak często przypominają złote myśli dla najmłodszych, gotowe, podane na talerzu, przetworzone. Nie prowokują do własnych przemyśleń.

Przyznam szczerze, że z tekstem zaprzyjaźnialiśmy się kilkukrotnie. Pierwsze podejście było kompletnie nieudane. Dopiero kolejne lektury, lepsze zrozumienie dość egzotycznego z naszego punktu widzenia, północnego kontekstu, pozwoliły odnaleźć trochę smaczków, punktów zaczepienia, pozwalających historię polubić.

Trochę wynika to z przyjętej przez autora konwencji - filozoficznej, miejscami nieco patetycznej przypowieści połączonej z prostą, momentami infantylną historią. Przede wszystkim zaś to efekt mnogości poruszanych zagadnień i wątków, które nie zawsze układają się w spójną, czytelną całość. Czasami mniej naprawdę znaczy więcej, szczególnie w książce skierowanej do przedszkolaków.

Z tego też powodu „Bangsi” dość często trafia na moją półkę książek do puszczenia w świat. I zawsze z niej powraca. Nie umiem rozstać się z magiczną okładką, uwielbiam na nią patrzeć. To wyjątkowa forma graficzna rekompensuje wszystkie mankamenty fabuły. Tylko tyle i aż tyle.

I na koniec rzecz najważniejsza. Doskonale ujęła to w okładkowej notce Natasza Goerke: „Bangsi reprezentuje rzadką w dzisiejszej bajce postawę non violence: z nikim się nie bije, nikogo nie nienawidzi, a pazernego trolla sprytnie pacyfikuje za pomocą siły, którą jest miłość. Jakie to proste i jakie niezwykłe.” Nie sposób się z tym nie zgodzić.

Książki szukajcie w antykwariatach i bibliotekach.

BANGSI
Tekst: Hubert Klimko-Dobrzaniecki
Ilustracje: Marcin Dopieralski
Wydawnictwo: Format
Data wydania: 2012
Oprawa: twarda
Liczba stron: 64
Format/forma: midi z zaoblonymi rogami
Sugerowany wiek: 4+

Czytaj więcej »

„Ewolucja. Zagadka życia na Ziemi” kontra „Co ma kura z jaszczura?”, czyli thriller, horror i love story

21 grudnia

„Ewolucja. Zagadka życia na Ziemi” kontra „Co ma kura z jaszczura?”, czyli thriller, horror i love story

Jeden fascynujący temat - ewolucja. Dwie zupełnie odmienne książki, dwa skrajnie różne ujęcia. Pierwsze - zaskakująco wyczerpujące, naświetlające problem najszerzej, jak się da, logiczne i przekonujące. Drugie sprawiające wrażenie przypadkowego zestawienia ciekawych faktów, pozbawione jakiejś głębszej myśli przewodniej. Przedstawiam wciągającą „Ewolucję. Zagadkę życia na Ziemi” wydawnictwa Format i albumową pozycję raczej do przeglądania „Co ma kura z jaszczura?” wydawnictwa Adamada.

„Ewolucja. Zagadka życia na Ziemi” to barwna gawęda na temat dziejów życia snuta przez niderlandzkiego autora Jana Paula Schuttena. Opowieść chronologicznie zaczyna się już od Wielkiego Wybuchu, chwili, gdy wszystko się zaczęło. Chciałabym napisać, że późniejsze wydarzenia potoczyły się błyskawicznie, ale nie będzie to prawdą. Schutten udowadnia, że rozwój życia to czas długiego 'nic-się-niedziania' i nagłych przełomów, dynamicznych przyspieszeń.

To książka pełna pytań, czasami prowokujących, innym razem zabawnych. Nie na wszystkie autor odpowiada wprost, nie zawsze jednoznaczna odpowiedź jest możliwa. Schutten poddaje bowiem wciąż w wątpliwość nasze przekonania, pokazuje, że na wszystko należy patrzeć krytycznym okiem. Pytać, szukać, drążyć, korzystając z wszelkich możliwych źródeł, w tym własnych, nawet najprostszych doświadczeń. Chcesz zrozumieć wpływ czasu na różne rzeczy, kluczowy przy próbie poznania zagadnień związanych z ewolucją? Rozbij jajko, połóż je pod łóżkiem i poczekaj kilka dni. Jakie to proste!

Obrazowym, pełnym humoru językiem autor kreśli niezwykle bogate tło, niezbędne do zrozumienia fenomenu życia, cudu ewolucji. Weźmy choćby komórkę pantofelka. Taka niby mała, taka niby samotna, a wygląda jak połączenie zatłoczonych autostrad z wodnymi zjeżdżalniami albo huraganów z bitwami na śnieżki. A zapach Ziemi cztery miliardy lat temu, gdy powstał nasz pierwszy przodek, galaretowaty śluz? Siarka, zepsute jaja, odór puszczanych bąków i brudnych skarpet. Nasz gatunek reprezentuje z kolei sympatyczny Józek Bystrzak z Dębna, wzór człowieka współczesnego, któremu czasami towarzyszy rodzina.

Lekka forma nie wyklucza w pełni naukowego ujęcia tematu. To historia naturalna w wersji dla młodszych, podana w bardzo przystępny sposób, ale z zachowaniem wszelkich cech poważnej pozycji popularnonaukowej dla starszych. Wszystkie fakty są udowodnione, tezy uzasadnione. Owszem pojawiają się trudniejsze terminy, autor jednak dba, by zostały obrazowo i jasno wytłumaczone. Wykład nie ogranicza się przy tym jedynie do wiedzy z zakresu biologii, genetyki, czy paleontologii. By przedstawiane fakty były w pełni zrozumiałe, (nie tylko) dziecięcy czytelnik potrzebuje szerszego kontekstu. Dlatego też dużo miejsca poświęcono zagadnieniom z dziedziny anatomii, geologii, astronomii, filozofii i historii. Ewolucja od pewnego momentu raczej nie mogłaby się obyć bez seksu, więc uwzględnienie spraw związanych z przedłużaniem gatunków (różnych) to sprawa oczywista. Dodajmy do tego całkiem sensownie wytłumaczoną metodologię badań, w tym tajniki datowania przyrodniczego.

Rzadko się również zdarza, że autor popularnonaukowej książki dla dzieci opisuje możliwe ograniczenia dostępnych metod badawczych, informuje nie tylko o tym, co wiadomo, ale i skąd to wiadomo i jak duże jest ryzyko przekłamań. To świetna lekcja krytycznego podejścia do naukowych teorii, które przecież stanowi niezbędny element postępu. W każdej dziedzinie.

Na końcu umieszczono indeks, rzecz równie unikatową w pozycjach dla młodszego odbiorcy.

Przedstawione i poprzez solidną argumentację obalone zostały teorie z punktu widzenia współczesnej nauki co najmniej dziwne. Część z nich ukazana została we właściwych im, historycznych uwarunkowaniach, na przykład dość zabawne z dzisiejszej perspektywy próby określenia wieku Ziemi, w tym postać siedemnastowiecznego irlandzkiego arcybiskupa, który wyliczył, że nasz świat został ukończony w pewną niedzielę roku 4004 p.n.e. Wstawki dotyczące historii nauki świetnie pokazują, jak kiedyś ludzie postrzegali rzeczywistość. Autor przy tym za każdym razem tłumaczy, jakimi faktycznymi, udowodnionymi wydarzeniami inspirowane były niektóre wydarzenia opisywane przez dawne (i współczesne) religie.

Warto przy tym podkreślić, że choć autor deklaruje się jako agnostyk, do kwestii religijnych, w tym koncepcji stworzenia świata, podchodzi z szacunkiem. Owszem prezentuje kreacjonistyczne przekonania i poglądy, dziwi się im, ale nie wyśmiewa, tylko przedstawia konkretne naukowe kontrargumenty, z którymi trudno polemizować. Przyznam się jednak, że trochę się zgubiłam podczas lektury zabawnego, choć dość pokrętnego, wywodu o czkawce i jego związków z pojęciem boskości.

Książkę po brzegi wypełniają ciekawostki, które zadziwić lub wprawić w osłupienie mogą nawet dorosłego. Czy wiecie, że najbardziej archaiczne organizmy spowodowały pierwszą katastrofę ekologiczną w dziejach naszej planety, gdyż wytwarzały bardzo toksyczny gaz? Wypełnia on ziemską atmosferę do dziś. To tlen.

Autor zaprasza czytelników do ogrodu zoologicznego sprzed 550 milionów lat, zastanawia się, jak mogliby wyglądać kosmici, wyjaśnia, skąd wzięły się skamieniałe muszle na górskich szczytach i dlaczego każda, nawet mikroskopijna, istota żywa zawsze będzie doskonalsza niż robot. Jeden z naszych ulubionych fragmentów rozpoczyna się dość prowokującym tytułem: „Dlaczego samiczki chcą mieć dzieci z głupkami, a do tego zabójcami”. I chyba każdy z nas chciałby wiedzieć, czy Józek Bystrzak jest podobny do rekina, jaki ziemski organizm przetrwałby kilkusetstopniowe wahania temperatury oraz czy istnieją wilkołaki i ludzie-strusie.

Stylowemu wydaniu książki - twarda oprawa, mięsisty matowy papier, stonowane, przygaszone barwy - staromodnego charakteru dodają ilustracje Floor Rieder.* Pełne humoru stanowią dowcipny komentarz do prezentowanych treści. Spójrzcie tylko na grób śp. Pantofelka. Jednak gdy trzeba, artystka z całą powagą dodatkowo tłumaczy fragmenty wykładu Schuttena, stosuje wykresy, diagramy, podkreśla obrazem wybrane kluczowe informacje.

*Podczas internetowego grzebania znalazłam piękne wydanie Alicji w Krainie Czarów z ilustracjami Floor Rieder. Trochę podglądu znajdziecie o tu. Cudowne jest i takie nieoczywiste.

Kolejna pozycja, „Co ma kura z jaszczura? Wielka księga ewolucji”, to bez wątpienia książka ciekawa i merytorycznie poprawna. Nic dziwnego. Tekst opracowały pracownice Muzealnego Stowarzyszenia Dydaktycznego w Mediolanie, czyli Cristina M. Banfi, Cristina Peraboni, Rita Mabel Schiavo na co dzień zajmujące się popularyzowaniem wiedzy. Jednak lektura ta pozostawia duży niedosyt.

Intrygujący tytuł znajduje swoje odzwierciedlenie w tekście. Rzeczywiście autorki odpowiedzą na pytanie, co łączy współczesne ptaki z prehistorycznymi gadami. Niestety podtytuł obiecuje zbyt wiele. Brakuje bowiem w tej pozycji szerszego kontekstu, tła umożliwiającego zrozumienie procesów rządzących rozwojem różnych form życia.

Owszem dowiemy się z książki, że ewolucja spowodowała znaczne zmiany w wyglądzie, cechach fizycznych, zachowaniach zwierząt. Przeobrażenia te zostały opisane dość dokładnie i szczegółowo. We wstępie przeczytamy również dość suchą i mało obrazową definicję terminu. Niestety, autorki nie zadają kluczowych pytań. Nie drążą tego, co najciekawsze. Nie dociekają dlaczego te zmiany w ogóle wystąpiły? Po co? W jakim celu? Po prostu prezentują fakty i tyle.

Informacje te są oczywiście bardzo ciekawe, często zdumiewające i zaskakujące. Mnóstwo pasjonujących i pobudzających wyobraźnię danych można studiować godzinami. Autorki zestawiają ze sobą nie tylko prehistoryczne gady i całkiem współczesne ptaki, znajdziemy tu również przykłady innych ewolucyjnych cudów - konia, szablozębne koty, gigantyczne ważki, dziwaczne krokodyle, dawne wombaty wielkości nosorożca i leniwce prawie tak duże jak słonie, żywe czołgi, dowiemy się, skąd się wzięła trąba. Trochę szkoda jedynie, że wśród tych wszystkich zadziwiających przykładów nie znalazła się choć jedna rozkładówka poświęcona człowiekowi.

Pod względem graficznym „Co ma kura z jaszczura?” to po prostu całkiem ładny album. Realistyczne rysunki wyszły spod ręki Romána Garcii Mory, biologa specjalizującego się w ilustracjach naukowych, przede wszystkim zaś w paleontologicznych rekonstrukcjach dinozaurów. Czuć tu naukowe podejście, skrupulatność w oddaniu każdego szczegółu, choć całość jest raczej lekka, momentami humorystyczna. Artysta zastosował kilka świetnych sztuczek, które dały bardzo dobry efekt. To choćby umieszczenie na każdej rozkładówce sylwetki dziecka uzmysławiającej czytelnikowi rzeczywiste rozmiary przedstawianych stworów. Równie dobrze wypadają obrazowe porównania szkieletów, jaj, piór, kończyn. Kieł smilodonta w prawdziwym rozmiarze naprawdę robi wrażenie.

⇺⇹⇻⇺⇹⇻

Życie fascynuje. To największa tajemnica, z którą mierzy się człowiek, także ten najmniejszy. To pytania o sam sens istnienia. Skąd się wzięliśmy? Dlaczego rozwinęliśmy się w taki właśnie sposób? Jakie były alternatywne ścieżki? Te zagadki próbuje rozwiązać autor pierwszej z pozycji. „Ewolucja. Zagadka życia na Ziemi” to wciągająca opowieść oparta na solidnych podstawach naukowych. Nie daje ona prostych odpowiedzi, zmusza do myślenia, a przy okazji uczy metodologii. To trochę thriller, trochę kryminał, trochę horror, trochę love story. Tak mogłyby wyglądać wszystkie szkolne podręczniki. Humor, prosty język i bardzo logiczny wywód sprawiają, że książkę polubią już czwartoklasiści (10+).

Druga z książek „Co ma kura z jaszczura?” to z kolei przyzwoity album prezentujący dziwne, inne, nieoczywiste efekty ewolucji. Inspirujący, ciekawy, ale trochę brakuje tu kontekstu, którego potrzebują przede wszystkim samodzielni małoletni czytelnicy. Młodszym, czytającym wraz z rodzicami, dostarczą go dorośli.

Najlepiej więc rozpocząć swoją samodzielną przygodę z pasjonującą tematyką ewolucji od książki Schuttena, a potem sięgnąć po dodatkowy materiał poglądowy z drugiej pozycji. To optymalna kolejność.

EWOLUCJA. ZAGADKA ŻYCIA NA ZIEMI

Tekst: Jan Paul Schutten

Ilustracje: Floor Rieder

Tłumaczenie: Małgorzata Diederen-Woźniak, Iwona Mączka

Wydawnictwo: Format

Data wydania: 2018

Oprawa: twarda

Liczba stron: 162

Format/forma: midi

Sugerowany wiek: 10+

CO MA KURA Z JASZCZURA. WIELKA KSIĘGA EWOLUCJI

Tekst: Cristina M. Banfi, Cristina Peraboni, Rita Mabel Schiavo

Ilustracje: Román Garcia Mora

Tłumaczenie: Agnieszka Liszka-Drążkiewicz

Wydawnictwo: Adamada

Data wydania: 2018

Oprawa: twarda

Liczba stron: 40

Format/forma: chude midi

Sugerowany wiek: według wydawnictwa 6+

Czytaj więcej »